Taka

Í starfsheitinu “Cinematographer” eða “Director of Photography” felst miklu meira en að halda kvikmyndatökuvél. Enginn kemst í þá stöðu nema eftir áralanga reynslu og þjálfun á ýmsum sviðum kvikmyndatöku, enda mikil ábyrgð sem hvílir á mönnum í þeirri stöðu og hver lítil mistök geta kostað milljónir. Því er hér stungið upp á nýyrðunum "kvikmyndun"  fyrir "cinematograpy" og "kvikmyndunarstjóri" eða “kvikmyndari” fyrir "director of photography" og verða þau notuð í þessari skilgreiningu.

Kvikmyndun er skapandi túlkunarferli sem leiðir til ákveðins höfundarverks en ekki einföld upptaka á atburðum. Kvikmyndun er ekki undirgrein ljósmyndunar, heldur sögusagnaaðferð sem notar kvikmyndatöku, auk annarra skapandi, stjórnunarlegra og skipulagslegra aðferða og jafnvel sjónrænna blekkinga til að skapa eitt samhangandi ferli.

Á upphafsárum kvikmyndagerðar var kvikmyndunarstjóri einvaldur á tökustað. Fljótlega varð ljóst að hann þyrfti aðstoðarmann sem var settur í að hafa samskipti við leikara hvað varðaði staðsetningar í myndramma o.fl. Mál þróuðust svo þannig að þessi aðstoðarmaður var sendur í að fylgja eftir filmunum í framköllun og klippingu, þar sem hann hafði verið í návígi við upptökurnar. Kvikmyndarinn var allt of dýr og mikilvægur maður til að geta yfirgefið tökustað. Seinna varð þessi aðstoðarmanns-staða svo að leikstjóra. Með síauknu úrvali af filmutegundum og aukinni tækni við kvikmyndatöku útheimti svo staða kvikmyndara sífellt meiri sérhæfingu.

Hinar ýmsu hliðar kvikmyndunar.

Format

Kvikmyndataka hefst þar sem ljósið fellur í gáttina (gate) á kvikmyndatökuvélinni, hvort sem er á filmuflötinn eða stafrænan skynjara nútíma tækni. Ein fyrsta ákvörðun sem kvikmyndunarstjóri þarf að taka er að velja tegund filmu og/eða tökuvélar. Þar stendur val um gáttarstærð (8mm, 16mm, super16mm, 35mm, super35mm, 65mm) eða stafrænt format (HDCam, RED 4k/2k, Viper, D20 o.s.frv.) Mikið úrval er af filmutegundum, sem bregðast á afar misjafnan hátt við ljósi og litum.

Í stafræna heiminum er ekki valið um filmutegundir, en óendanlegir möguleikar eru á stillingum kvikmyndatökuvélanna þar sem ná má fram svipuðum blæbrigðum og mismunandi filmutegundir gefa. Þetta krefst allt mikillar sérhæfingar og stöðugrar endurnýjunar upplýsinga, þar sem þróun er mjög hröð bæði á filmu og stafrænum kvikmyndatökuvélum.

Ljóssíur (Filterar)

Ljóssíur eru margs konar glerþynnur sem settar eru fyrir linsu kvikmyndatökuvélarinnar og hafa áhrif á ljósið sem fer í gegnum linsu, til að breyta stemningu myndarinnar á ýmsan hátt. T.d. að minnka eða auka kontrast, taka niður ljósmagn himins, breyta litauppbyggingu myndrammans, mýkja útlínur, skerpa liti o.s.frv. Sumir kvikmyndunarstjórar eru þekktir fyrir hugmyndaríka notkun á filterum enda eru þeir gott tæki til að skapa sér sinn eigin stíl.

Brennivídd

Kvikmyndatökuvél vinnur á svipaðan hátt og mannsaugað hvað varðar skynjun dýptar og fjarlægða. Hins vegar getur kvikmyndari valið um margar linsur í mismunandi tilgangi. Brennivídd linsunnar ákveður gráðustærð og vídd myndrammans. Val er um ýmsar tegundir víðlinsa, standard linsa og aðdráttarlinsa, auk macro linsa sem ná skerpu upp að gleri og henta vel til myndatöku af örsmáum hlutum eða smáatriðum. Víðlinsur hafa litla brennivídd og gera því lengdir innan myndramma sýnilegri. Maður í fjarlægð sýnist lítill á meðan maður nálægt linsu sýnist stór. Aðráttarlinsur draga hins vegar úr þessari skynjun og minnka tilfinnigu fyrir fjarlægðum á milli hluta innan rammans. Zoomlinsur gera kvikmyndara kleyft að breyta brennivídd í miðri töku, eða mjög fljótt á milli taka, á meðan fastar linsur gefa meiri myndgæði og meiri ljósnæmni.

Ljósop

Eins og í ljósmyndun er ljósmagni inn á filmu eða stafrænan skynjara, stýrt með ljósopi linsu.  Til að geta stillt ljósimagnið rétt þarf kvikmyndari að hafa linsur merktar t-stop en ekki f-stop svo að það ljósmagn sem glatast á ferð ljóssins í gegnum linsuna hafi ekki áhrif á endanlega útkomu, þegar notast er við ljósmæli. Einnig hefur ljósop áhrif á myndgæði og skerpudýpt (hér að neðan)

Mynddýpt

Brennivídd linsu og ljósop hafa áhrif á dýpt myndsviðsins. Þ.e. hversu mikið af bakgrunni, miðgrunni og forgrunni myndrammans er skarpur (í fókus). Mynddýpt minnkar með aukinni brennivídd og henni er stjórnað með ljósopi og skerpupunkti (focal distance). Mikil mynddýpt er framkölluð með mjög litlu (lokuðu) ljósopi og skerpupunktinn stilltan í fjrlægð, á meðan lítil mynddýpt er gerð með stóru (opnu) ljósopi og skerpupunkt nálægt linsu. Mynddýpt ræðst einnig af stærð gáttar (gate) kvikmyndatökuvélarinnar. 70mm filma hefur mikið minni mynddýpt en 35mm sem hefur aftur minni dýpt en 16mm. Á sama hátt fer þetta eftir stærð myndskynjara í stafrænum vélum. Í myndinni “Citizen Cane” notaði kvikmyndunarstjórinn Greg Toland mjög lítið ljósop og skapaði því myndheim þar sem skerpan lá alveg frá forgrunni aftur í bakgrunn. Þessi aðferð kallast “deep focus” í Hollywood og var í tísku lengi eftir þetta. Í dag eru menn meira fyrir að hafa litla mynddýpt og stjórna því betur hvar athygli áhorfandans liggur í myndrammanum. Að breyta skerpu frá einum punkti í annan innan töku er kallað skerputog (focuspull)

Hlutföll

Hlutföll myndramma þarf einnig að ákveða í upphafi verkefnis. Þ.e. hlutfall á milli hæðar og breiddar myndramma. Þessi hlutföll eru annað hvort útlistuð með tveimur tölum eins og 4:3 eða 1.33:1 eða einfaldlega 1:33. Staðlar fyrir hlutföll á kvikmyndum hafa breyst töluvert í gegnum kvikmyndasöguna og munu eflaust gera áfram. Á tímum þöglu myndanna notuðu menn ýmis hlutföll, allt fra 1:1 upp í 4:1 (polyvision). Með tilkomu hljóðs þrengdist myndramminn svo hægt væri að koma hljóði fyrir á filmunni líka. Menn komu sér saman um 1.33 hlutföllin en 1932 var gefinn út nýr staðall 1:37 (Academy ratio). Í áratugi neyddust menn til að notast við 1:37 hlutföllin en upp úr 1950 komu svo fram “widescreen” hlutföllin í þeim tilgangi að draga menn frá nýtilkomnum sjónvarpstækjum aftur inn í bíó. Seinna komu svo “anamorpic” linsur sem þjappa myndina inn á 35mm filmuflötinn, sem síðan er teygt úr aftur í eftirvinnslu og sýningu sem býr til “cinemascope”, en það eru 2:35 hlutföllin.

1:85 hlutföllin voru gefin út sem staðall um 1960 og hafa verið notuð síðan. Upp úr 1990 komu svo sjónvarpsframleiðendur með hlutföllin 1:78 eða 16:9 HDTV sem eru millivegur á milli 1:85 og 1:33.

Lýsing

Ljós er eitt lykilatriðið í því að skapa stemningu í myndramma. Lýsingin er því eitt aðalverkfæri kvikmyndara til að vekja hughrif  hjá áhorfendum. Ógrynni tækja og tóla eru í boði til að framkalla, dreyfa, mýkja, hindra eða stýra ljósi á hvern þann þátt sem mönnum hentar. Hæfni til að skapa áhrifaríkar stemningar með ljósi aðgreinir einna helst þá bestu frá öðrum í þessum geira.

Hreyfingar

Eitt af því sem aðgreinir kvikmyndun frá ljósmyndun er hreyfing myndavélar innan töku. Þar eru margir möguleikar s.s. “pan”: hreyfing frá vinstri til hægri, líkt og þegar maður lítur til vinstri eða hægri, “tilt”: hreyfing upp og niður, líkt og þegar maður lítur upp og niður. “Dolly” innhreyfing myndavélar, þar sem hún nálgast myndefnið á þar til gerðum brautum, “Track” hliðarhreyfing á brautum þar sem myndavél ferðast frá vinstri til hægri eða öfugt. Kranahreyfing, þá hreyfist myndavél upp eða niður. Eða allar hugsanlegar samsetningar þessara hreyfinaga. Flestar myndavélar er einnig hægt að hreyfa handhelt. Þ.e. kvikmyndatökumaðurinn heldur á vélinni og hreyfir sig og vél, eins og þurfa þykir á meðan á töku stendur. Steadicam er búnaður sem er samsettur úr vesti sem tökumaður klæðist, armi með dempunargormum, sem festist á vestið og sleða sem kemur á enda armsins og myndavélin er jafnvægisstillt þar á. Þessi búnaður gerir mönnum kleyft að hreyfa myndavélina á allan hugsanlegan hátt, án þess að hún hristist eða skoppi til. Myndavélar eru svo festar á öll hugsanleg farartæki til að ná áhugaverðum vinklum.

Tæknibrellur

Tæknibrellur eru allskyns sjónrænar blekkingar sem hjálpa til við að gera myndir trúverðugri. Á upphafsárum kvikmyndagerðar voru allar brellur gerðar með kvikmyndatökuvélinni. Síðari ár hefur þetta færst yfir í eftirvinnsluna þar sem mun meiri möguleikar eru á að stýra slíkum brellum. Gífurlegar tækniframfarir gera það að verkum að nánast allt er hægt að búa til. Gott dæmi um það er myndin Avatar, þar sem heill heimur er búinn til frá grunni, hvert einasta smáatriði. Þó eru enn dæmi um að menn geri brellurnar á gamla mátann eins og í þessari senu í Astrópíu. Hæghreyfingar (slow motion), tímatökur (time laps) og hreyfingabreytingar (ramping) eru einar af fáum tæknibrellum sem enn eru gerðar í myndavél.

Kvikmyndunarstjóri er ábyrgur fyrir öllum tæknilegum hliðum myndsköpunarinnar. Þ.e. linsuvali, vinklum, ljósopi, lýsingu, ljóssíum, formati og hlutföllum. Hann þarf að taka margar listrænar ákvarðanir, allt frá undirbúningsferli til eftirvinnslu, sem hafa afgerandi áhrif á endanlegt útlit og stemningu kvikmyndar. Hann vinnur þó mjög náið með leikstjóra og þarf að fullvissa sig um að hans ákvarðanir samræmist sýn leikstjórans.

Höfundur: Besti (Bergsteinn Björgúlfsson)