Stjórn

HEIMILDARMYNDAGERÐ

Skilgreining á heimildamyndum

Heimildamyndir geta verið margskonar; náttúrulífsmyndir, myndir um sögu þjóða, persónusögur, atburðalýsingar ofl. Notkun heimilda (gamlar kvikmyndir, skjöl, ljósmyndir og aðrar upplýsingar) eru ekki skilyrði þess að mynd verði að heimildamynd. Ef til vill er hér kominn hluti af vandamálinu, sjálft orðið heimildamynd getur verið dálítið villandi ef menn reyna ekki að skilja eðli þess. En það hefur öðlast þegnrétt í málinu og tilgangslaust að reyna að hrófla við því með nýyrðasmíði. (John Grierson skrifaði sjálfur:"Documentary is a clumsy description, but let it stand"). Orðið ber það með sér að viðkomandi myndir eru byggðar á raunveruleikanum, þ.e. það eru raunverulegar heimildir að baki verkinu en ekki tilbúningur.

Uppruni orðsins

Enska orðið documentary sem Þorgeir Þorgeirson þýddi sem heimildamynd kemur úr latínu; docere, og þýðir "að kenna". Það leiðir hugann að því sem við köllum fræðslumyndir, þeim er ætlað að fræða og kenna en geta verið leiknar og teiknaðar og eru víðsfjarri því sem við skilgreinum sem heimildamyndir.

Í árdaga kvikmynda var myndavélunum beint að fólki og umhverfi, því sem fyrir augu bar. Ýmsar nafngiftir urðu þá til um þessar kvikmyndir sem sýndu raunveruleikann, s.s. documentaries (skráningamyndir), actualités (efst á baugi, fréttamyndir), topicals (málefnamyndir), educationals (fræðslumyndir) ogÞessar gömlu kvikmyndir eru margar merkar heimildir t.d. þegar þær sýna okkur heim sem er horfinn. travelogues (ferðafrásagnir).

Enskir hafa komið sér upp orðinu Factual programming og nær það yfir mest allt kvikmyndaefni sem ekki er leikið. Svokallaðir raunveruleikaþættir í sjónvarpi falla undir þetta ásamt kokkaþáttum, þáttum um ríka fólkið ofl. Allt eru þetta að sjálfsögðu heimildir um eitt og annað, m.a. hversu langt er hægt að leiða fólk í fíflaskap þegar peningavonin hangir á spýtunni (fólk étur t.d. orma og margskonar ógeð til að sigra og vinna milljón dollara).

Höfundar með sköpunargáfu

En ekki eru þetta heimildamyndir eins og John Grierson skilgreindi þær. Skv. Grierson er heimildamynd kvikmynd sem sýnir "skapandi túlkun hins raunverulega" og "kreatíf dóka" er skv. skilgreiningu sem MEDIA áætlunin notast við kvikmynd sem sýnir túlkun höfundar á efninu, þ.e. ber hans einkenni. ("Creative documentaries take a real-life subject as their starting point but require  substantial original writing and set out an author’s and/or director’s point of view").

Höfundar heimildamynda skrá og túlka hið raunverulega með myndum sínum, heildarútkoman ræðst svo af hversu skapandi (creative) þeir eru.

Metnaður og þekking

Það er sem sagt ekki nóg að beina myndavélinni að tilteknum hlut og fjalla um hann í texta og klippa saman myndefnið henda inn (margnotuðum) bút úr gamalli kvikmynd og skella tónlist undir. Samt eru sumir sem telja sig vera á kafi í heimildamyndagerð að gera nákvæmlega þetta. Svo eru aðrir sem setja sín einkenni á verkið en samt nær verkið ekki hæðum sem góð heimildamynd. Hér er ég ekki að ráðast á neinn, mönnum eru mislagðar hendur en allir vilja gera sitt besta og verður því flóran fjölbreytt og er það vel. Kvikmyndagerðarmenn verða að ræða verkin til þess að við lærum að skilja hvað það er sem lyftir einu verki upp en öðru ekki og þannig upplyftist næstum allur skarinn og það verður framþróun sem skilar okkur fleiri góðum myndum. Slík þróun er raunar byrjuð, með tilkomu sérstakar deildar innan Kvikmyndamiðstöðvar hefur hagur heimildamyndgerðar batnað og meiri þekking og metnaður greinilegur á þeirri bylgju heimildamynda sem nú rís.

Svindl, plat og sviðsetningar

S.k. mocumentaries (samsett úr mockery: að hæða og gera að athlægi og documentary) eða svindl/grín- og platmyndir er ein tegund kvikmynda, þær byggja á formi heimildamyndarinnar en eru alfarið sviðsettar eins og leiknar myndir. Það sýnir okkur að heimildamyndir eiga sér tiltekið form sem menn líkja eftir. Einnig er til fyrirbrigði sem kallast leiknar heimildamyndir, e. dramatic documentary, myndir byggðar á sönnum atburðum en með sviðsetningum er reynt að líkja eftir þeim. Oft eru það atburðir sem áttu sér stað fyrir daga ljósmynda og kvikmynda. Ég er frekar á móti því að skilgreina margar slíkar myndir sem heimildamyndir, frekar eru þetta leiknar myndir sem byggja á sögu raunverulegra einstaklinga eða atburða svipað og margar "hreinræktaðar" leiknar kvikmyndir. Þegar heimildir eru af skornum skammti skálda höfundar í eyðurnar og yfirgefa þar með heimildamyndaformið og færast yfir í dramað.

En sviðsetningar eru notaðar í heimildamyndum með misjöfnum árangri, fræg er hin sígilda  íslenska sena þar sem aðalpersóna myndarinnar stendur við glugga og er í þungum þönkum (Jónas Hallgrímsson, Árni Magnússon, Hvítárvallabaróninn, Sveinbjörn Egilsson, Guðjón Samúelsson ofl.), einnig er oft gripið til þess að láta sögupersónuna rápa um hálfa myndina eða ríða á milli bæja undir þulartexta. Þessar myndskreytingar eru gjarnan fremur hlutlausar og oft bæta þær litlu við verkið, verða jafnvel vandræðalegar þegar mikið er horft út um gluggann og rápið langdregið.

Heimildir:

Grierson on Documentary, edited by Forsyth Hardy (1979)

Documentary. A history of the Non-Fiction Film e. Erik Barnouw (1974).

Documentary Film e. Paul Rotha. Sinclair Road & Richard Griffith

með formála eftir John Grierson (1939).

The Concise English Dictonary e. Dr. Annandale